TỪ CA DAO VÀ VÈ, HIỂU THÊM VỀ QUÊ HƯƠNG CẦN THƠ.

Cần Thơ là vùng đất trẻ dọc tây sông Hậu. Nơi đây đồng ruộng phì nhiêu, vườn tược xanh tốt, xóm làng trù phú. Do đặc trưng cư dân nhiều vùng miền cộng cư trên vùng đất mới, đấu tranh với thiên nhiên khắc nghiệt ở giai đoạn khai khẩn hoang, đến đấu tranh chống ngoại xâm trong thế kỷ 19-20, cuộc sống lao động và chiến đấu đã hình thành kho tàng văn hóa phi vật thể, mà tục ngữ ca dao, hò, vè, truyện kể là những sản phẩm văn hóa đặc trưng tiêu biểu nhất. Riêng về ca dao ở miệt Cần Thơ rất phong phú, bởi nơi đây, dần về sau đã thành trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế của khu vực ĐBSCL.

Trước hết, có thể kể câu ca dao quen thuộc đã trở thành biểu tượng khi nói về đất Cần Thơ:

Cần Thơ gạo trắng nước trong

Ai đi đến đó lòng không muốn về

Ca dao có nội dung kể chuyện quê hương, đất nước, con người một vùng đất có khá nhiều ở miệt Cần Thơ. Những câu ca dao này gắn liền với địa danh lịch sử, con người, như:

Đất Cần Thơ nam thanh nữ tú

Đất Rạch Giá vượn hú chim kêu

Quản chi mưa nắng sớm chiều

Lên voi xuống vịnh cũng chèo thăm em

hay:

Đâu vui bằng xứ Kinh Cùng

Tràm xanh củi lục anh hùng thiếu chi

hoặc:

Ô Môn lúa tốt đầy đồng

Vàm Nhon, Ba Mít đượm nồng ý thơ

Em về Tân Thới bơ vơ

Ba Se em ở bao giờ thăm anh

ngoài ra còn có:

Trường Long nước trong con gái đẹp

Rạch Ông Hào cảnh lịch người xinh

Trong thời gian đi thực tế ở huyện Phong Điền (Cần Thơ)- xưa thuộc Châu Thành (cũ), Phong Phú (thời Pháp thuộc)- người viết bài này được gặp các bậc cao niên, các nhân sĩ trí thức, những người am hiểu về văn hóa dân gian và đời sống, lịch sử của vùng đất "gạo trắng nước trong". Theo các cụ, đặc điểm của ca dao, dân ca Nam bộ nói chung và Cần Thơ nói riêng là trữ tình và chân chất, ý tình thể hiện ra ngay trong câu hò tiếng hát, người nghe có thể hiểu liền câu chuyện được kể và liên tưởng đến đời sống cùng những sự kiện xưa qua từng câu ca. Tiêu biểu như:

Quả năm ngăn trong lòng son đỏ

Mấy lời to nhỏ bỏ bạn sao đành

Chừng nào chiếc xáng nọ bung vành

Tàu Tây kia kiệt máy, anh mới đành bỏ em!

hay:

Kinh Xáng mới đào, tàu Tây mới chạy

Thương thì thương đại, bớ điệu chung tình

Con nhạn bay cao khó bắn

Con cá dưới ao Quỳnh khó câu

Mấy câu trên có xuất xứ từ việc ở miệt Phong Điền giáp với vùng Ô Môn thời đó có những con kênh do người Pháp đào bằng xáng. Kinh đào bằng máy dài, thẳng băng và được đào theo kiểu "lấn dủi" cuốn chiếu. Chủ chiếc xáng đào thường là tư nhân người Pháp, được chính quyền thuộc địa thuê mướn làm những công trình dài hơi. Do đó, những ông Tây chủ xáng thường đem theo vợ con ở luôn dưới xáng. Chiều chiều, bà "đầm" là vợ ông Tây thường đứng sau xáng ngắm cảnh sông nước xứ "An Nam". Hình ảnh "bà đầm" và chiếc xáng (tàu Tây) đã đi vào ca dao như trên. Hiện nay ở Cần Thơ, địa danh Bà Đầm vẫn còn, ở xã Trường Xuân thuộc huyện Thới Lai.

Tôi còn được gặp ông Nguyễn Tấn Sĩ, nguyên là nhà giáo lão thành của Cần Thơ. Ông đã sưu tầm được một số câu ca dao của vùng Cần Thơ cho thấy sự chân chất hồn hậu và nếp sống xưa:

Bước lên cầu ván mỏng, miếng ván cong vòng

Thấy em mê bạc trong lòng hết thương

Bậu có thương qua

Khăn mù xoa đừng đội

Hát bội đừng mê

Cái dê đừng mắc

Tứ sắc đừng ham

Ruộng rẫy lo làm

Dẫu em làm thất, bậu giùm cho…

Có thể nói, qua các địa danh được thể hiện trong ca dao trữ tình, có thể hình dung được chuyện đi lại và đời sống giao thương xứ Cần Thơ xưa:

Tàu số một chạy lên Vàm Tấn

Tàu số hai chạy xuống Cần Thơ

Tuổi ba mươi em cũng ở vậy mà chờ

Lỡ duyên chịu lỡ, cũng chờ cho được anh

hoặc:

Nước biếc non xanh

Người bạn lành khó kiếm

Đây em cũng hiếm

Chưa lựa được chỗ nào

Mảng lo mua bán ra vào Cần Thơ

Ký ức về một ngôi chợ đôi khi thể hiện chiều sâu và lịch sử của chợ:

Có ai qua chợ Lê Bình

Xin cho tôi gởi chút tình nước non

hoặc:

Chiều chiều mượn ngựa ông Đô

Mượn ba chú lính đưa cô tôi về

Đưa về tới chợ Tầm Vu

Mua một cây dù che nắng che mưa

hay:

Chợ Thốt Nốt có lập đài khán võ

Chợ Cờ Đỏ tuy nhỏ mà đông

Thấy em mua bán anh chẳng vừa lòng

Để anh làm mướn kiếm từng đồng nuôi em.

Đã ngót nghét một thế kỷ, người yêu ca dao có thể hình dung trước mắt cảnh vật, chợ búa, sinh hoạt thời lập đất ở chợ Cái Răng, ngày nay là thủ phủ của quận Cái Răng, thành phố Cần Thơ:

Chợ Cái Răng xứ hào hoa

Phố lầu hai dải xinh đà quá xinh

Có trường hát cất rộng thênh

Để khi hứng cảnh thích tình hát ca

Những câu ca dao trên được sưu tập từ quyển "Nam kỳ phong tục nhân vật diễn ca" in vào năm 1909.

***

Những năm kháng chiến chống Pháp và Mỹ, vùng Cần Thơ có khá nhiều câu ca dao mới, động viên, cổ vũ cho cuộc chiến vệ quốc. Thường những câu ca dao này mang tính lạc quan cách mạng, lời lẽ trong sáng, dễ hiểu, dễ nhớ, đã đi vào lòng nhiều thế hệ. Tiêu biểu như:

Khoai lang chấm muối ăn bùi

Có chồng vệ quốc thơm mùi ka-ki

hay:

Con ơi con ngủ cho say

Cha con đi giết sạch loài Lang Sa

Ca dao cũng phản ánh được tình hình, bối cảnh không gian thời chống Mỹ:

Cần Thơ đi dễ khó về

Mỹ đi bỏ xác, ngụy về tan thây

hay nhẹ nhàng lãng mạn:

Anh đi Long Phụng đã lâu

Khi về thiếu kẹp bồ câu em buồn …

Lão nông Nguyễn Văn Cung (Hai Cung), hiện ngụ ở phường Long Tuyền, quận Bình Thủy là người thích sưu tầm ca dao. Ông thuộc khá nhiều tục ngữ, hò vè, ca dao miệt Phong Điền- Bình Thủy- Cần Thơ. Ông kể, năm 1948, lúc quân dân ta thắng trận Tầm Vu lịch sử, thu được khẩu đại bác 105 ly lần đầu tiên ở chiến truờng Nam bộ, đi đâu cũng nghe người ta hát câu này:

Ngồi buồn kể chuyện đánh Tây

Tầm Vu một trận diệt loài xâm lăng

Sợ gì thiết giáp xe tăng

Quân ta cướp súng thần công kẻ thù

Ông còn thuộc những câu chuyện thú vị quanh ca dao thời kháng chiến. Như khi địch tuyên truyền:

Đi với quốc gia vàng đeo có khúc

Đi với Bác Hồ cực khổ muôn năm

Dân ta đối lại:

Đi với quốc gia vàng đeo có lúc

Đi với Bác Hồ hạnh phúc muôn năm

Thời này cũng rất thịnh những bài vè, gồm những câu ngắn gọn, có vần, dễ đọc, dễ nhớ; nội dung thiên về cổ động, châm biếm chuyện thời sự. Tiêu biểu như vè trốn lính:

Năm nay "kinh tế"

Không tiền đóng thuế

Nước mắt ròng ròng

Gặp lính xách còng

Mạnh ai nấy chạy…

Có khi vè cũng xuất hiện ở thể lục bát vốn căn bản là của ca dao:

Nhìn xem thế cuộc đổi dời

Hết cơn lạc nghiệp đến hồi gian nan

Lịch Tây nhằm năm rộn ràng

Chín trăm ba mốt khổ tràn khắp nơi…

Đặc biệt thời chống Mỹ ở Cần Thơ có phổ biến một bài vè rất hay về chiến sĩ Tây Đô:

Thưa các đồng chí, thưa bà con

Tôi xin kể một chuyện vui

Hay cũng đừng khen, dở cũng đừng cười

Có một ngày nọ bộ đội về làng

Tui thấy súng tôi ham

Tía tôi nói: "Cho thằng này đi bộ đội"

Má tôi mới đem lòng lo sợ

Bắt tôi cưới vợ cầm chưn

Còn tôi nghe vậy run như là cù lét

Có một bữa nọ cả nhà đi vắng hết

Tôi cuốn đồ để lên xã đầu quân

Má tôi nghe bả rầu khóc thâu đêm

Tía tôi nói:"nó đi bộ đội cho nên người…

Kể chuyện nầy các cô vui hơn

Có một bữa nọ Tây Đô về làng

Có cô nói yêu tôi rồi bỏ vào trong

Nhưng tôi chưa nghĩ tới chuyện riêng

Còn giặc Mỹ và tay sai bán nước

Tui còn chiến đấu đến cùng.

Có thể nói, như mạch nước ngầm vẫn âm thầm chảy suốt chiều dài lịch sử của đất Cần Thơ, ca dao và vè đã ghi lại khung cảnh và tâm tình của một thời quá vãng.